Müminlerin Alçakgönüllü ve Tevazulu Ahlakı

Müminlerin tüm tavır ve konuşmalarına alçakgönüllü bir ahlak hakimdir. Kuran'da müminlerin bu ahlakı "O Rahman (olan Allah)ın kulları, yeryüzü  üzerinde alçakgönüllü olarak yürürler ve  cahiller kendileriyle muhatap oldukları  zaman 'Selam' derler." (Furkan Suresi, 63) ayetiyle haber verilmiştir. İman sahibi insanlar pek çok güzel özelliğe sahip olsalar da, tüm bunların Allah (cc)'ın kendilerine bir lütfu olduğunu ve dilediğinde geri alabileceğini bilmenin tevazusu içerisindedirler. Rabbimiz bu konuyu müminlere "Yeryüzünde böbürlenerek  yürüme; çünkü sen ne yeri yarabilirsin, ne dağlara boyca  ulaşabilirsin." (İsra Suresi, 37) sözleriyle haber vermektedir. Gerçekten de insan Allah (cc)'ın sonsuz gücü yanında çok büyük bir acizlik içindedir. Allah (cc)'ın ilmi herşeyi kaplamıştır; herşeyin Yaratıcısı ve sahibi O'dur. Bu nedenle müminler, sahibi olmadıkları bir şeyin kibirine kapılmanın insanı Allah (cc) Katında ve ahiret gününde ne kadar küçük düşürebileceğini bilerek hareket ederler. En mükemmel oldukları konularda bile kendi nefislerini kınayarak, eksikliklerini görerek ve acizliklerini bilerek hareket ederler. Müslümanlar, karşılarındaki insanlar kendilerinin sahip oldukları özelliklerden yoksun olsalar da, hiçbir zaman onlara karşı kibirli ve böbürlenen bir tavır içerisine girmezler. Çünkü Allah (cc), "İnsanlara yanağını çevirip (büyüklenme) ve böbürlenmiş olarak yeryüzünde yürüme. Çünkü Allah, büyüklük taslayıp böbürleneni sevmez." (Lokman Suresi, 18) ayetiyle böbürlenen kimseleri sevmediğini bildirmektedir. Bir konudan bahsederken de kendilerini müstağni görerek yani konunun dışında tutarak konuşmazlar. "Hayır; gerçekten insan, azar. Kendini müstağni gördüğünden." (Alak Suresi, 6-7) ayetleriyle hatırlatıldığı gibi, insanın kendini beğenip kibirlenmesi durumunda, iyi olan özelliklerini de kaybedebileceğini ve büyük hatalara düşebileceğini bilerek hareket ederler. İyi bildikleri bir konuyu dile getirirken kibirlenip kendilerini ön plana çıkarmaya çalışmazlar. Aksine mutlaka nutku verip konuşturanın, herşeyin bilgisini en iyi bilenin yalnızca Rabbimiz olduğunun şuurunda bir üslup kullanırlar. Allah (cc) bir ayetinde, "Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir  şeyi ortak koşmayın. Anne-babaya, yakın akrabaya,  yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve sağ ellerinizin malik  olduklarına güzellikle davranın. Çünkü, Allah, her büyüklük taslayıp böbürleneni sevmez." (Nisa Suresi, 36) hükmüyle insanlara karşı böbürlenmemeyi ve güzellikle davranmayı hatırlatmıştır. Allah (cc), anne babaya, yakın akrabaya, yakın ya da uzak komşuya, yetime, yoksula, ihtiyaç içinde olana tevazu göstermeyi emretmiştir. Yoksa insanın kendince makul gördüğü kimselere alçakgönüllü, küçümsediği insanlara karşı da kibirli bir tavır göstermesi de Kuran ahlakına uygun değildir. İnsan bu ahlakı hayatının her anında göstermekle yükümlüdür. Mümin "nasıl olsa karşı taraf da kibirli" diyerek enaniyetli bir insana karşı böbürlenen bir tavır göstermenin de doğru olmadığını bilir. Müslüman ahlakı, her an her yerde söylenen her söze, gösterilen her tavra Allah (cc)'ın şahit olduğunu bilerek hareket etmeyi ve Allah (cc)’ın razı olacağı ahlakı göstermeyi gerektirir.

Müminlerin Ahlakındaki Üstün Şefkat ve Merhamet Anlayışı

Allah (cc)'ın, ahiret günü kurtuluşa erenlerden olmaları, rahmetine ve cennetine kavuşabilmeleri için kullarına emrettiği hükümlerden biri "merhameti birbirlerine tavsiye edenlerden olmak"tır. Hayatlarını Allah (cc)'ın rızasını kazanmaya adayan müminler, Allah (cc)'ın bu hükmünü eksiksiz ve kusursuz olarak yerine getirmeye çalışırlar. İman sahiplerinin merhamet anlayışlarının temelinde Allah (cc)'a olan samimi imanları yatar. Çünkü gerçek merhametin kaynağı Allah (cc) sevgisidir. Allah (cc)'ı seven insan, O'nun yarattıklarına karşı doğrudan bir muhabbet, şefkat ve merhamet hisseder. Rabbimiz'e karşı duyduğu bu güçlü sevgi ve bağlılıktan dolayı, insanlara karşı da Kuran'da emredildiği şekilde güzel ahlaklı davranır. Bir insanın Kuran'ın bu emirlerini tümüyle yerine getirmesiyle de gerçek merhamet ortaya çıkar. Kuran ahlakını gereği gibi yaşamayan bir kimse ise, gerçek anlamda merhametli de olamaz. Allah (cc)’ın rızasını hedeflemediği için yalnızca kendisini düşünür, kendisini sever; kendi çıkarları ve nefsinin istekleri herkesten önce gelir. Başkalarının ihtiyaçlarını, eksikliklerini gereği gibi umursamaz; daha önemsiz ve değersiz görür. Bunun sonucunda da başkalarına karşı gerektiği gibi bir şefkat ve merhamet hissi besleyemez. Müminlerin merhamet göstermedeki kararlılıklarının sebebi ise Allah (cc)'ın ahlakını ve Kuran ahlakını en mükemmel şekilde yaşamaya çalışmalarıdır. Allah (cc) "merhametlilerin en merhametlisi"dir. Dolayısıyla müminler de merhameti, güçlerinin yettiği en son sınıra kadar yaşamaya çalışırlar. Ayrıca müminler, "Eğer Allah'ın sizin üzerinizde fazlı ve  rahmeti olmasaydı ve Allah gerçekten Rauf (şefkat eden ve)  Rahim olmasaydı (ne yapardınız)?" (Nur Suresi, 20) ayetiyle bildirildiği gibi, Allah (cc)'ın kendilerine olan şefkatine ve merhametine muhtaçtırlar.Allah (cc)'ın kendilerine merhamet etmesini istedikleri için de diğer müminlere karşı ellerinden geldiğince merhametli olmaya çalışırlar. Müminlerin merhamet konusunda kendilerine aldıkları ölçü, gösterilecek merhametin karşı tarafın ahiretini mutlaka olumlu yönde etkilemesidir. Müminlerin gösterdikleri bu ahlak anlayışında kendilerine aldıkları örnek ise kuşkusuz Allah (cc)'ın "çok büyük bir ahlak" (Kalem Suresi, 4) üzerinde olduğunu bildirdiği Peygamberimiz (sav)’dir. Allah Peygamberimiz (sav)'in üstün merhamet anlayışını bir ayette "Andolsun size, içinizden sıkıntıya düşmeniz O'nun  gücüne giden, size pek düşkün, mü'minlere şefkatli ve  esirgeyici olan bir elçi gelmiştir" (Tevbe Suresi, 128) sözleriyle bildirmiştir. Peygamberimiz (sav)'in bu şefkatli, hoşgörülü, anlayışlı ve sabırlı tavrı, birçok insanın kalbinin Kuran ahlakına ısınmasına ve Peygamberimiz (sav)'e büyük bir içtenlik ve sevgi ile bağlanmalarına vesile olmuştur.Allah (cc), Peygamber Efendimiz (sav)'in çevresindekilere gösterdiği bu güzel tavrını Kuran'da şöyle bildirmektedir: Allah'tan bir rahmet dolayısıyla, onlara yumuşak  davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın onlar çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla,  onlar için bağışlanma dile… (Al-i İmran Suresi, 159) Peygamberimiz (sav) güçlü vicdanı ile ümmetini her yönüyle sahiplenmiş,onlara her konuda velinimet olmuştur. Bu özelliklerinden dolayı Peygamberimiz (sav) Kuran'ın birçok ayetinde "sahibiniz" (arkadaş,sıkı dost, sahip) olarak zikredilir. (Sebe Suresi, 46/ Necm Suresi, 2/ Tekvir Suresi, 22) Peygamber Efendimiz (sav) ashabına da bu ahlakı yaşamalarını ve merhametli olmalarını hatırlatmış ve onlara en güzel örnek olmuştur: "Merhamet edin, merhamet olunasınız. Af edin, af  olunasınız. Yazık, laf ebesi olanlara. Yazık günahlarına  bilerek devam edip, istiğfar etmeyenlere." (G.Ahmed Ziyaüddin, Ramuz El Hadis, 1. cilt,Gonca Yayınevi, İstanbul, 1997, 70/10) "Merhamet etmeyene merhamet edilmez." (G.Ahmed Ziyaüddin, Ramuz El Hadis, 2. cilt, Gonca Yayınevi, İstanbul, 1997, 446/11) "Allah refikdir (merhametli ve şefkatli), rıfkı sever ve  rıfka mükabil verdiğini başka hiçbir şeyle vermez. " (Kütüb-i Sitte, Muhtasarı Tercüme ve Şerhi, Prof. Dr. İbrahim Canan, 7. cilt, Akçağ Yayınları, Ankara, s. 293) Allah (cc), iman edip salih amellerde bulunan ve müminlere karşı merhametli olan kullarına, Katından "bir mağfiret ve  büyük bir ecir" (Fetih Suresi, 29) olduğunu vaat etmiştir.

Müminlere Karşı Alçakgönüllü Olmak

Alçak gönüllü, tevazulu olmak Kuran'da Allah'ın övdüğü bir davranıştır. Tevazulu mümin diğer müminlere güven ve şevk verir. Gerçek anlamda alçak gönüllülük, insanın sahip olduğu bütün özellikleri Allah'a borçlu olduğunu bilmesi, Allah'ın dışında hiçbir güç olmadığını kabullenmesi ile olur. Bu bilince sahip insan ne kadar güzel, başarılı, zengin, akıllı veya güçlü olursa olsun, bütün bunların Allah'ın verdiği gelip geçici özellikler olduğunu, kendisi için bir imtihan vesilesi ve salih amel fırsatı olduğunu bilir. Sahip olduğu hiçbir özellik onun kibirlenmesine, büyüklenmesine sebep olmaz. Bu üstün ahlakı, Allah'ın ruhunu taşıyan, O'nun yeryüzündeki halifesi olan müminlere karşı saygı ve tevazu şeklinde yansır. Ayetlerde, bu ahlaka sahip müminler övülmüş ve müjdelenmişlerdir:

"... Sen alçak gönüllü olanlara müjde ver." (Hac Suresi, 34)

"Ey iman edenler, içinizden kim dininden geri döner (irtidat eder)se, Allah (yerine) Kendisi'nin onları sevdiği, onların da Kendisi'ni sevdiği mü'minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı ise 'güçlü ve onurlu,' Allah yolunda cehd eden (çaba harcayan ve kınayıcının kınamasından korkmayan bir topluluk getirir. Bu, Allah'ın bir fazlıdır, onu dilediğine verir. Allah (rahmetiyle) geniş olandır, bilendir."  (Maide Suresi, 54)

Müminler Anlayışlı, Hoşgörülü ve Bağışlayıcıdırlar

Müminler, Allah (cc)'ın "Anne-babaya,  yakın akrabaya, yetimlere, yoksullara,  yakın komşuya, uzak komşuya,  yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa  ve sağ ellerinizin malik olduklarına  güzellikle davranın." (Nisa Suresi, 36) hükmü gereği, çevrelerindeki insanlara karşı güzel tavırlar gösterirler. Kuran'dan uzak insanların sık sık yaşadıkları ters, sıkıntılı, kindar ve kavgacı ruh halinden yaşamları boyunca kaçınırlar. Affetme, hoşgörme ve karşı tarafı güzel olana çekme konusunda her zaman sabırlı ve kararlıdırlar. Allah (cc)'ın "Kim sabreder ve bağışlarsa,  şüphesiz bu, azme değer işlerdendir" (Şura Suresi, 43) hükmüne riayet eder ve Allah (cc)'ın beğendiği ahlakı yaşama konusunda azim gösterirler. Allah (cc), insanların hem güzel ahlak göstermelerini, hem de bağışlayıcı olmalarını istemektedir. Allah (cc), bir ayetinde de şöyle buyurmaktadır: Sizden, faziletli ve varlıklı olanlar, yakınlara, yoksullara  ve Allah yolunda hicret edenlere vermekte eksiltme  yapmasınlar, affetsinler ve hoş görsünler. Allah'ın  sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Allah, bağışlayandır, esirgeyendir. (Nur Suresi, 22) Kuran ahlakını yaşayan bir insan, en güzel ahlakın sahibidir. Bu ahlak, müminin gün içinde her anında, her yaptığı işte hakimdir. Mümin, gösterdiği erdemli tutum ile karşısındaki insanlara sürekli olarak örnek olur. Kuran ahlakını yaşamanın ona getireceği en büyük nimet ise, Allah (cc)'ın rızasını kazanmaktır. Elbette her konuda olduğu gibi bu konuda da en güzel örnek Peygamber Efendimiz (sav)’dir. İmam Gazali, hadis alimlerinden derlediği bilgiler ile Peygamber Efendimiz (sav)’in çevresindekilere karşı gösterdiği örnek tutumu şöyle bildirmiştir: "... Huzurunda oturan herkese mübarek yüzünden nasibini verir, iltifat buyururdu. Bu yüzden huzurundaki herkes onun nezdinde kendisinden daha değerlisi olmadığı düşüncesine kapılırdı. Evet onun oturuşu, dinleyişi, sözleri, güzel latifeleri ve teveccühü hep nezdinde oturanlar içindi. Bununla birlikte onun meclisi haya, tevazu ve emniyet meclisiydi... Kendilerine ikram ve gönüllerini hoş tutmak için sahabelerini künyeleri ile çağırır, künyesi olmayanlara künye bularak onunla hitap ederdi. Öfkelenmekten son derece uzak ve bir şeye çabucak rıza gösterendi. İnsanlara karşı insanların en  şefkatlisiydi. Öyle ya, insanların en hayırlısı insanlara hayrı dokunan, insanların en yararlısı da insanlara faydalı olandır." (Huccetü'l İslam İmam Gazali, İhya'u Ulum'id-din, 2. cilt, Çeviri: Dr. Sıtkı Gülle, Huzur Yayın Evi, 1998, s.798)